Sabtu, 02 Januari 2016

Tembung-tembung

Tembung

1. Tembung entar, yaiku tembung kang mawa teges ora salugune.
Tuladha: gedhe endhase tegese umuk, gumedhe

2. Tembung lingga, yaiku tembung kang isih wutuh, durung rinaketan wuwuhan (ater-ater, seselan, panambang).
Tembung lingga ing basa Jawa racake dumadi saka rong wanda utawa telung wanda. Wanda kuwi ing Basa Indonesia diarani suku kata. Wanda ing Basa Jawa ana rong werna yaiku wanda mengla lan wanda sigeg.

Wanda menga yaiku tembung lingga kang wanda pungkasane awujud vokal.
Tuladha: ibu = i - bu
sapu = sa - pu
teka = te - ka

Wanda sigeg yaiku tembung lingga kang wanda pungkasane awujud konsonan.
Tuladha: pacul = pa - cul
tulis = tu - lis
tutup = tu - tup

Tembung andhahan utawa kata jadian, yaiku tembung sing wis owah saka linggane utawa tembung lingga kang wis dirimbag. Pangrimbage yaiku kanthi muwuhake tuwuhan (ater-ater).

ater-ater yaiku wuwuhan kang manggon sangarepe tembug lingga. Panulise kudu gandheng karo tembung linggane, ora kena dipisah.
- Ater-ater anuswara (m,n,ny,ng)
- Ater-ater tripurusa (dak, ko, di)
- Ater-ater a-, ka-, ke-, sa-, pa-, pra-, pri-, tar-, kuma-, kami-, kapi-.

Tuladha:
Ater-ater anuswara: m + balang
m + pacul

Ater-ater tripurusa: dak + tuku
kok + pasang
di + gawa

Sumber: Asah Basa (Basa Jawa)

Gurit

Guci
Papan edi peni gantilaning ati
aku kangen banget
nalikane sepi awak sayah
ngetog tenaga sadina muput
nyata Guci panglipur jiwa
banyu panas ndudut rasa
angin nyusup selaning pines
atiku dadi marem lan jenjem
Guci pancen ngangeni

Sumber: Bahan Ajar Asah Basa (Basa Jawa)

Pilihen salah siji a, b, c utawa d kang mujudake wangsulan paling bener!
Ora usah dikongkon putra-putrane pak Priyana wis ngerti marag kuwajibane dhewe-dhewe. Tandang gawe apa bae ditindhakake kanthi iklas ora tau nggedumel.
1. Kepriye sifate putra-ptrine Pak Priyana?
a. Anak sing mbangun turut marang wong tuwa.
b. Anak sing seneng ,bangkang karo wong tuwa.
c. Anak sing wani karo wong tuwa.
d. Anak sing kesed, ora gelem mbantu wong tuwa.

Prasetya murid sing pinter. Marang kanca grapyak semnak. Yen kekancan ora pilih kasih, mulane bisa kanggo tepa tuladha.
2. Kepriye sifate Prasetya marang kanca-kancane?
a. gumedhe.
b. grapyak semanak.
c. pilih kasih.
d. ugungan.

3. Marini iku bocah sing lembah lan tata....
a. busana.
b. tertib.
c. krama.
d. tentrem.

Bu Anggi: "Lin... mbesuk maneh yen arep matur karo Bu Guru kuwi sing sopan, aja laro gemboran kaya kuwi!"
Lina: "......................"
4. Ukara kang trep kanggone Lina yaiku....
a. Sory ya, Bu. Soale aku mau gugupan.
b. Maaf ya, Bu. Mbesuk maning ora.
c. INggih Bu, maturnuwun. Nyuwun pangapunten.
d. Sih kepriben bu kudune? kaya kuwe salah?

Bu Sari: "Lha Bapakmu neng endi?"
Dewi: "Bapak nyambut damel wontwn Jakarta, Bu."
5. Dewi anggone matur karo Bu Dewi nggunakake basa....
a. ngoko lugu.
b. ngoko alus.
c. krama lugu.
d. krama alus.

6. Tembung "pesangon" yen dirimbag manut asale yaiku....
a. pa + sangon
b. pa + sangu + an
c. pasangu + an
d. pa + angon.

7. Yen arep mangkat sekolah kudune sepaton, ora malah sandalan.

Panambang "an" ing tembung sepaton tegese....
a. duwe sepatu
b. nggawa sepatu
c. nganggo sepatu
d. nyangking sepatu.

8. Raden Kumbakarna gugur ing madyaning yuda mbelani bumi wutah getihe.

Gugur ing madyaning yuda tegese....
a. maju oerang
b. kalah perang
c. menang perang
d. mati ing perang.

9. Prabu Dasamuka iku narendra ing negara....
a. Pancawati
b. Alengka
c. Mahespati
d. Pangleburngangsa.

Unggah-Ungguh Basa

Basa iku minangka sarana kanggo komunikasi, kanggo nglantarake marang sawijining maksud utawa kekarepan marang wong sing diajak guneman. Basa uga dadi sarana kanggo nglairake panguneg-uneg kanthi cara nulis utawa maca. Mula anggone nggunaake basa kudu trep ora kena tumpang suh, kudu mangerteni marang sapa sing diajak guneman. Mula basa iku duweni unggah-ungguh. Dene unggah-ungguhing basa iku sabenere akeh banget nanging sing lumrah digunakake iku ana 4 yaiku:
1. Ngoko lugu
2. Ngoko alus
3. Karma lugu
4. Karma alus1. Basa Ngoko Lugu

Wujude: Tembunge ngoko kabeh ora ana kramane.

Panganggone:
a. Menyang sapadha-padha kang wis kulina banget.
b. Menyang sing kaprenah enom.
c. Yen lagi ngunandika.
d. Tumrap bocah sing durung bisa guneman ganep.

Tuladha:
– Kowe mengko sore sida ngampiri aku les?
– Dhik, yen arep ndelok pameran, aku mengko tulung ampirana ya!

2. Basa Ngoko Alus

Wujude: Tetembunge ngoko kacampuran karma inggil.

Panganggone:
a. Sedulur tuwa marang sedulur enom kang luwih dhuwur drajate.
b. Garwane priyayi marang sing kakung.
c. Priyayi marang priyayi yen wis ngoko-ngokonan.
Tuladha:
– Dhik, sliramu mengko nek kondur arep nitih apa? Apa kersa
takdherekake?
– Aku mau ngundhuh pelem akeh, Panjenengan apa kersa dakaturi?
– Yen kersa mengko dakaturi sejinah.

3. Basa Krama Lugu

Wujude: Tembunge madya (ater-ater lan panambange karma)

Panganggone:
a. Kanggo marang kanca sing wis kulina, padha drajate lan ngajeni.
b. Garwane priyayi marang sing kakung.
c. Priyayi marang sedulure tuwa kang luwih cendhek drajade.
Tuladha:
– Sampeyan niku manawi kesah dhateng kantor napa taksih kiyat mbekta
sepedha motor mas?
– Napa ndika saking desa ngriki mawon to mas?

4. Basa Krama Alus

Wujude: Tetembungan krama (ater-ater lan panambang krama)
lan krama inggil (tumrap wong sing diajak guneman).

Panganggone:
a. Wong enom marang wong tuwa.
b. Batur marang bendarane.
c. Murid marang gurune.
d. Andhahan marang pimpinane.
e. Kanca karo kanca sing durung kulina.
Tuladha:
– Kula badhe matur dhateng ibu, bilih manawi saestu sowan dhateng
eyang, kula badhe tumut.
– Tindak-tandukipun kanca kula ingkang naminipun Edo punika lucu
sanget.

NGOKO – KRAMA

I. Bebuka :
Tegese tembung ngoko, yen ditlusur saka tembung koko, oleh ater-ater ng-, tegese ngoko padha karo ngowe, kang tegese nyebut kowe marang wong sing diajak guneman. Kanthi mangkono, tembung ngowe /ngoko mengku teges ora nganggo pakurmatan.
Saliyane tembung ngoko, ana tembung krama sing mengku teges ngurmati utawa luwih ngajeni.
Tembung ngoko lan krama iku panganggone mengku karep werna loro, yaiku :
1. Kanggo nyebut jinising tembung :
a. Tembung ngoko : godhong, pari, klambi
b. Tembung krama : ron, pantun, rasukan
2. Kanggo nyebut tataraning basa miturut undha-usuke:
a. Basa ngoko : Aku arep lunga dhisik.
b. Basa krama : Kula badhe kesah rumiyin.
Adhedhasar katerangan ing dhuwur iku, tembung ngoko ora padha karo basa ngoko, semono uga tembung krama ora padha karo basa krama. Cethane maneh, tembung beda karo basa. Mung bae perlu dimangerteni yen tembung basa ing pasrawungan padha tegese karo tembung krama. Contone kaya ing ukara loro ngisor iki :
(1) Omonganmu sing keri kuwi basakna.
(2) Omonganmu sing keri kuwi kramakna.

II. Tembung Ngoko lan Krama
Adhedhasar undha-usuk panganggone, sing pokok basa Jawa dipilah dadi rong tataran, yaiku basa ngoko lan basa krama. Tembung – tembunge uga kaperang dadi rong werna, yaiku tembung ngoko lan tembung krama. Mung bae, amarga basa sing rong tataran iku isih bias dipilah-pilahake maneh, tembung krama sing dienggo uga bisa warna-warna. Ana sing diarani tembung krama madya, krama enggon-enggonan, krama desa, krama inggil, lan krama andhap. Ing perangan liya isih ana tembung ngoko, nanging ora werna-werna kaya tembung krama .

2.1 Tembung Ngoko
Tembung ngoko iku cacahe akeh dhewe ing antarane tembung-tembung liyane. Kejaba tembung thok sing ora ana kramane, tembung-tembung liyane sing dudu tembung ngoko mesthi ana tembung ngokone. Tuladhane, tembung krama abrit, dalu, lan sakit duwe tembung ngoko abang, bengi, lan lara. Semono uga tembung krama inggil sare, rikma, lan grana ana tembung ngokone, yaiku turu, rambut, lan irung. Saliyane iku, tembung kasar kaya modar, mbadhog, lan nyekek kang uga kalebu tembung ngoko.
Ana maneh tembung liyane sing uga kapetung tembung ngoko, yaiku tembung ngoko sing ora ana tembung kramane. Dadi tembung ngoko sing dikarepake iku uga dianggep minangka tembung krama. Gandheng karo kanyatan sing kaya kuwi diarani tembung ngoko krama utawa krama ngoko. Tuladha: tembung tempe, kamar, lan kewan, ngoko lan kramane padha bae.
Banjur apa titikane tembung ngoko kuwi? Ora kabeh tembung ngoko ana titikane. Mung saperangan bae sing bisa diterangake titikane adhedhasar wujude tembung iku sing katon. Upamane adhedhasar ater-ater (awalan)utawa panambang (akhiran) sing ana ing tembung iku. Lire, tembung-tembung sing oleh ater-ater di-, panambang –(n)e, utawa –(k)ake lumrahe kalebu golongane tembung ngoko.
Conto :
dipangan     sikile      nulisake
dikongkon parine   macakake
digawa    wonge                     njupukake

Titikane tembung ngoko sing liyane rada angel diterangake amarga ana gandhenge karo dumadine tembung krama saka tembung ngoko iku. Cethane, akeh tembung krama sing dumadine amarga anane owah-owahan swara ing tembung ngoko. Mula saka iku, tembung sing durung ngalami owah-owahan swara iku bisa klebu golongane tembung ngoko.

2.2 Tembung Krama

Cacahe tembung krama mesthi bae luwih sethithik tinimbang cacahe tembung ngoko awit ora saben tembung ngoko ana tembung kramane. Kosok baline, saben tembung krama mesthi ana tembung ngokone. Kajaba iku, tembung ngoko-krama sing wilangane akeh banget uga kapetung golongane tembung ngoko.
Ora kabeh tembung krama bisa diterangake titikane. Mung saperangan bae sing bisa diterangake, upamane, adhedhasar tetenger ing ngisor iki:

(1) Ater-ater lan panambang
Kena dipesthekake yen tembung sing ole ater-ater dipun-, panambang –(n)ipun, utawa –(k)aken klebu golongane tembung krama.
Conto :

dipuntanem griyanipun nilemaken

dipuntampi tiyangipun njagekaken

dipunkengken sukunipun mbetahaken

Tembung-tembung ngoko-krama uga bisa diwuwuhi ater-ater utawa panambang iku amarga tembung kuwi pancen bisa dadi tembung ngoko lan bisa dadi tembung krama.

Conto :
dipunbedhol (bedhol; tembung ngoko-krama)
bukunipun (buku; tembung ngoko-krama)
nerangaken (terang; tembung ngoko-krama)

(2) Owah-owahan swara
Owah-owahan swara iku bisa diterangake kanthi njejerake tembung krama iku karo tembung ngokone. Tembung sing wis ngalami owah-owahan swara kalebu tembung krama, dene tembung sing dadi asale, sing durung owah, diarani tembung ngoko.
Conto :

Ngoko Krama
Ganti    gantos
dina                              dinten
mlebu                         mlebet
maju majeng
pari                               pantun
kuna                         kina
susah                           sisah
gugu                           gega
buruh                      berah
obah                         ebah

2.3 Undha-Usuke Tembung

(1) Tembung krama
Yen diarani tembung krama ngono bae, sing dikarepake yaiku sakabehing tembung sing dadi kramane tembung ngoko. Saperangan bisa dititeni sarana titikan kaya sing wis diterangake ing dhuwur, dene tembung krama sing liyane ditemtokake adhedhasar panganggepe masarakat. Lire, sawenehing tembung iku diarani tembung krama apa dudu, sing nemtokake masarakat. Bisa uga sing ing kene dianggep tembung krama, ing liya panggonan dianggep dudu tembung krama. Mula saka iku, krama enggon-enggonan (dhialek) kaya kuwi uga klebu golongane tembung krama. Contone: mantun (rampung), tungkas (weling) , dhekeman (kedhele), lan kirangan (ora ngerti)
Klebu uga golongane tembung krama yaiku tembung-tembung sing diarani krama desa. Nitik saka arane, tembung-tembung iku lumrahe sing nganggo wong-wong desa, dudu wong weton sekolahan, utawa dudu kulawarga priyayi. Tembung-tembung sing wis krama malah dikramakake maneh, dene tembung sing kudune ora kena dikramakake uga dikramakake. Contone: tembung krama ajrih lan jawah dikramakake dadi ajros lanjawuh, dene jenenge panggonan Kaliurang, Semarang, Wonosari, Madura dikramakake dadi Lepenurang, Semawis, Wonosantun, lan Medunten.
Ana maneh tembung krama sing diarani krama madya. Masarakat akeh sing ngerti marang tembung iki amarga pancen kerep dienggo ana ing pasrawungan saben dinane, yaiku ing pasrawungan mardika sing ora kawengku ing kaanan resmi, tata cara, utawa paugeraning guneman sing kenceng. Mula ora nggumunake menawa tembung krama madya kuwi akeh sing awujud wancahan utawa tugelane tembung krama sing umum, sing dianggep luwih becik. Conto ing ngisor iki bisa aweh gambaran bab wujude tembung krama madya sing dikarepake iku lan tembung krama sing dianggep luwih becik.

Krama Madya Luwih Becike
onten                                                                 wonten
ampun                                                               sampun
teng dhateng
engga mangga
mawon                                                                kemawon
njing                                                                    benjing
jengen    kajengipun
seking                                                                  saking
ngeten                                                                  makaten
riyin    rumiyin
nggih                                                                     inggih
niki                                                                        punika (ngokone iki)
niku                                                                       punika (ngokone iku)
tesih                                                                      taksih
ajeng    badhe
kalih                                                                       kaliyan
samang     sampeyan
seg                                                                         saweg
ture                                                                         criyosipun (ngokone jare)

Adhedhasar andharan ing dhuwur, saora-orane ana telung golonganing tembung sing klebu ewone tembung krama, yaiku (1) krama enggon-enggonan (dhialek), (2) krama desa, lan (3) krama madya. Tetelune dianggep ora mathuk yen dienggo guneman ing basa Jawa sing samesthine awit ana tembung liyane sing dianggep luwih mapan lan luwih becik. Kanthi mangkono, yen tembung sing dianggep luwih mapan lan luwih becik iku diarani tembung sing baku, tembung sing telung golongan iku kena diarani tembung sing ora baku.

(2) Krama inggil

Wujude tembung krama inggil beda banget karo tembung krama. Lire, akeh tembung krama sing wujude bisa digathuk-gathukake utawa ana empere karo tembung ngokone, nanging yen tembung krama inggil babar pisan ora ana empere karo tembung kramane lan uga tembung ngokone.
Tembung krama inggil digunakake kanggo ngurmati utawa ngajeni wong sing pantes dikurmati utawa diajeni. Bab iki jumbuh karo anane tembung krama inggil, yaiku krama kanggo aweh pakurmatan marang wong sing dikarepake kanthi cara ngluhurake wong iku (inggil ; dhuwur, luhur). Mula saka iku, cacahe tembunge winates, upamane:
(a) Tembung kang mratelakake pakaryan : sare, dhahar, wungu, tindak
(b) Perangane awak : grana, asta, rikma, palarapan
(c) Tembung tata pernah : panjenengan, rayi, eyang
(d) Barang darbe utawa panganggo : dalem, asma, lancingan

(3) Krama andhap

Wujude tembung krama andhap uga ora beda karo wujude tembung krama inggil . Semono uga ancas panganggone ora beda karo tembung krama inggil, yaiku kanggo ngurmati utawa ngajeni wong sing pantes kinurmatan utawa ngajenan. Mung bae, beda carane. Tembung krama inggil digunakake kanggo ngluhurake wong sing dikarepake, dene tembung krama andhap digunakake kanggo ngasorake dhiri pribadine wong sing guneman utawa sing ngurmati (andhap; cendhek, asor).
Cacahe tembung krama andhap ora akeh, malah mung sethithik banget, yaiku mung winates ing tembung-tembung sing mratelakake pakaryan. Contone : matur, nyuwun, lan nyaosi.

Sumber: https://sdwijosusastro.wordpress.com/ngoko-krama/3-unggah-ungguh-basa/

Pacelathon nggunakake telepon

Pacelathon iki tuladha pacelathon nggunakake pesawat telepon

Bima: "Halo.. Assalamu'alaikum"
Inu: "Wa'alaikumsalam, iki sapa?"
Bima: "Aku Bima "
Inu: "O... Bima, kepriye Bim, ana apa?"
Bima: "Arep takon acara sesuk minggu, sida ora?"
Inu: "O... kerja bakti ngresiki desane dhewek iki? Ya sida ta, warga wis padha ngerti kok, acarane diwiwiti esuk jam 06.30-an".
Bima: "Nu, sing diresiki mung omahe dhewek ta?"
Inu: "Ya ora. Wiwitane ngresiki omahe dhewek-dhewek, banjur mengko jam 07.00 cah enom-enome kaya awake dhewek iki kumpul ana ing bale desa!"
Bima: "Arep dikon apa?"
Inu: "Mengko dibagi tugas, ana sing ngresiki masjid, bale desa, mushola, uga kali".
Bima: "O... ngono. Ya wis ngerti, banjur aku mengko nggawa piranti apa?"
Inu: "Ya piranti kanggo resik-resik, kayata sapu, pacul, arit, sapu sawang, yen duwe ya kowe nggawa piranti kanggo ngeruk runtah sing nyumpeli"
Bima: "Sing kaya garpu garukan kae?"
Inu: "Iya bener".
Bima: "Ya wis, mengko tak gawa. Yawis matur nuwun ya Nu. Wassalamu'alaikum"
Inu: "Wa'alaikumsalam"

Asal-usul Aksara Jawa

Adhedhasar konsepsi ing tradisional laire aksara Jawa digathukake karo Legenda Aji Saka, cerita turun temurun awujud tutur tinular (dari mulut ke mulut) bab padudon lan perang tandhinge Dora lan Sembada jalaran rebutan keris pusakane Aji Saka sing kudune tansah padha direksa bebarengan ing pulo Majeti.

Wusana Dora lan Sembada mati sampyuh ngeres-eresi. nalika arep angejawa, Aji Saka kang didherekake para abdine sing jenenge Dora, Sembada, Duga, lan Prayoga lerem ing pulo Majeti sawatara suwene. Sadurunge nerusake laku angejawa, Aji Saka ninggal pusaka awujud keris. Dora lan Sembada kapatah ngreksa kanthi piweling wanti-w. Dora ngajak nti, aja pisan-pisan diwenehake wong saliyane Aji Saka dhewe sing teka ing pulo Majetinjupuk pusaka kasebut. Aji Saka banjur nerusake laku dikanthi Duga lan Prayoga. Dene Dora lan Sembada tetep ana pulo Majeti ngreksa pusaka.

Sawatara lawase, Dora lan Sembada krungu kabar manawa Aji Saka wis dadi ratu ing Mendhang Kamulan. Dora ngajak Sambada ninggalake pulo Majeti ngaturake pusaka marang Aji Saka. Sarehne Sembada puguh ora gelem diajak awit nuhoni dhawuhe Aji Saka, kanthi sesidheman si Dora banjur menyang Medhangkamulan tanpa nggawa keris.

Marang Aji Saka si Dora atur Dora adul warna-warna. Dora kadhawuhan beli maneh menyang pulo Majeti. Gelem ora gelem Sembada kudu diajak menyang Medhangkamulan kanthi nggawa keris pusaka. Dora banjur budhal. Jalaran penggah ora percaya marang kandhane si Dora, Sembada pungguh ora gelem diajak jalaran nuhoni dhawuhe bendarane, lan percaya menawa Aji Saka bakal netepi janjine mundhut pusakane tanpa utusan.

Lelorone padha padudon rebut bener, banjur pancakara perang tandhing rebutan keris. Wasana Dora lan Sembada padha mati sempyuh ketaan keris sing dienggo rebutan. Sawise sawatara suwe Dora ora sowan maneh ngajak Sembada ngaturake keris pusaka, Aji Saka banjur utusan Duga lan Prayoga nusu menyang pulo Majeti.

Bareng tekan pulo Majeti saiba kagete Duga lan Prayoga meruhi Dora lan Sembada padha mati ketaman pusaka sing isih tumancep ing dhadhane. Sawise ngupakara layone Dora lan Sembada kanthi samesthine, Duga lan Prayoga banjur gegancangan marak ratu gustine ngatirake pusaka lan pawarta bab patine Dora lan Sembada. Midhanget ature Duga lan Prayoga, Aji Saka sakala ngrumangsani kalepyane dene ora netepi janji mundhut pribadi pusaka sing direksa Dora lan Sembada.

Minangka pangeling-eling, Aji Saka banjur ngripta aksara Jawa legena kang cacahe ana rong puluh wiwit HA nganti NGA. HA NA CA RA KA (Ana caraka/utusan), DA TA SA WA LA (P adha suwala/padudon), PA DHA JA YA NYA (Padha dene digdayane), MA GA BA THA NGA (Wusana padha dadi bathang).

Sumber : Pepak Basa Jawa Lengkap

Jumat, 01 Januari 2016

Tembung Entar

Tembung Entar (Kosok balen)

Abang kupinge : Nesu banget
Abang-abang lambe : Ora temenan
Abang raine : Nandhang isin
Adol ayu : Ngendelake ayune
Adol bagus : Ngendelake baguse
Adol gawe : Ngatonake penggaweane
Adol kringet : Nyambut gawe
Adus getih : Tatune nemen banget
Adus luh : Nemen anggone nangis
Apus krama : Diapusi cara alus
Bau suku : Abdi batur
Bening atine : Sumeh
Mbuang sangkal : Mbuwang apes
Cagak urip : Kanggo nyukupi kebutuhan uripe
Cangkem gatel : Seneng ngrasani
Cilik atine : Kuwatir/wedinan
Cupet atine : Gampang nesune
Cupet pangadel : Ora percaya
Cepak jodhone : Gelis oleh jodho
Dadi gawe : Ngrepotake
Dawa tangane : Seneng nyolong
Dhuwur atine : Gumedhe
Entek atine : Kaweden/kuwatir banget
Entheng sanggane : Ora rekasa
Gantung kepuh : Sandangane ora tau ganti
Gedhe omonge : Umuk ora ana nyatane
Gedhe endase : Sombong
Idu geni : Omongane tansah kelakon
Ilang mati : Ora bisa ngrasakake
Jaka lara : Rikala nome rekasa
Jembar kawruhe : Akeh ngilmune
Jembar dhadhane : Sugih pangapura
Jembar polatane : Sumringah
Kandel kulite : Digdaya
Kaku atine : Tansah ora sarujuk
Kulak warta : Golek kabar/warta
Lambe tipis : Criwis
Landhep dengkul ; Kethul banget
Lobok atine : Sabar
Luhur drajate : Dadi wong pangkat
Lumah tangan : Ora gelem cawe-cawe
Manis eseme : Eseme ngresepake ati
Mara tangan : Seneng gawe lara
Mateng kawruhe : Mumpuni, kawruhe wis tutug
Nandhang sungkawa : Lagi susah
Nangsu kawruh : Golek ngelmu
Ngatonake siyunge : Nuduhake kekuwatane
Ngepuh kringet : Nyambut gawe mempeng
Ngemut driji : Ora oleh apa-apa
Padhang dalane : Mlebu suwarga
Pecah pamore : Wis ngancik diwasa
Rai gedheg : Ora duwe isin
Runtuh atine : Tuwuh welase
Sabuk gelang : Sawahe akeh banget
Sepi kawruh : Bodho
Seret rejekine : Ora gampang golek rejeki
Sumpeg atine : Susah
Thukul pikire : Nduwe akal
Thukul turune : Nduwe anak
Udan tangis : Akeh sing padha nangisi
Ulat manis : Sumeh
Utang wirang : Tau gawe wirange wong liya
Walang ati : Sumelang/kuwatir
Wani mati : Nekad

Sumber : Pepak Basa Jawa Lengkap

Wong Jawa